به گزارش خبرگزاری حوزه، حجتالاسلام والمسلمین امین اسدپور در نشست علمی با عنوان «از فقه فردی تا فقه امتساز؛ مقدمات و الزامات اجتهاد در اندیشه امام(ره)» که در سالن جلسات مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره) در قم برگزار شد، به تبیین نگاه بنیانگذار انقلاب اسلامی به فقه و مسائل اجتماعی پرداخت.
وی در ابتدای سخنان خود، یکی از دغدغههای جدی و مستمر امام خمینی(ره) در سراسر حیات علمی و سیاسیشان را بازگرداندن «اسلامشناسی» به یک منظومه معرفتی منسجم و جامع و پرهیز از نگاههای جزیرهای و تخصصگرایانه افراطی به دین دانست و اظهار کرد: امام(ره) بارها در آثار و بیانات خود هشدار دادهاند که در تاریخ تفکر اسلامی، پدیدهای به نام پراکندگی در معرفی اسلام رخ داده است؛ بهگونهای که هر دانشوری بخشی از دین را بهجای تمام آن معرفی کرده است. از منظر ایشان، گاهی فقیه، اسلام را در فقه خلاصه میکند، فیلسوف آن را فقط فلسفه میبیند، عارف همه دین را عرفان میداند و اخلاقپژوه، اسلام را صرفاً اخلاق میخواند.
ظرفیتهای عرفانی اندیشه امام خمینی(ره)
این پژوهشگر حوزوی با اشاره به دیدگاه بنیانگذار انقلاب اسلامی تصریح کرد: در مقابل چنین رویکردهایی، امام خمینی(ره) بر این باور بود که اسلام حقیقتی جامع است و اسلامشناس حقیقی باید «کلیت اسلام» را در یک منظومه هماهنگ و لایهلایه، مبنای فهم و استنباط خود قرار دهد.
وی با استناد به کتاب ارزشمند «چهل حدیث» از امام راحل، افزود: ایشان در این اثر کوشیدهاند نسبت میان لایههای مختلف دین و همچنین نسبت «فقه اکبر» (فقه بزرگ یا معرفت جامع دینی) و «فقه اصغر» (فقه فروع و احکام عملی) را بازخوانی کنند. بر این اساس، امام خمینی(ره) ابتدا بر ضرورت هستیشناسی و انسانشناسی توحیدی تأکید میکند و سپس نسبت این مبانی را با حوزههای فقه، اخلاق، حکمت و عرفان توضیح میدهد؛ البته نه با رویکرد حذف دیگر ساحتها، بلکه با هدف ایجاد یک دستگاه معرفتی هماهنگ و بههمپیوسته.
حجتالاسلام والمسلمین اسدپور در ادامه با اشاره به ظرفیتهای عرفانی اندیشه امام خمینی(ره) اظهار داشت: در تجربه فکری بنیانگذار انقلاب، عرفان و حکمت صرفاً لایهای مجزا و منفک از اسلامشناسی نیست، بلکه بهمثابه پایگاه و خاستگاهی برای فهم عمیقتر نسبت دین با انسان و جامعه عمل میکند. از همین نقطه میتوان از نوعی مرحله جدید در عرفان معاصر سخن گفت.
وی در ادامه خاطرنشان کرد: این عرفانِ مورد نظر امام خمینی(ره)، عرفانی نیست که غایت آن صرفاً سلوک فردی و خلوتگزینی باشد، بلکه بهسوی «استخلاف اجتماعی» (جانشینی اجتماعی انسان مؤمن) و مسئولیتپذیری جمعی جامعه مؤمنان حرکت میکند؛ منظومهای معرفتی که میتوان از آن به «عرفان اجتماعی» تعبیر کرد و آن را مبنایی برای گذار از فقه فردی به فقه امتساز و تمدنآفرین دانست.
توقف در فقه عبادی، ناتوانی در اداره جامعه را رقم میزند
حجتالاسلام والمسلمین اسدپور با اشاره به بنیادیترین نوآوریهای امام خمینی(ره) در عرصه فقاهت، اظهار داشت: یکی از برجستهترین و تحولآفرینترین رویکردهای امام راحل، تغییر فاز در نگاه به فقه از تمرکز غالب بر مسائل فردی و عبادی، به سوی فقهی اجتماعی، جامعهپرداز و در نهایت «فقه امتساز» است.
وی تأکید کرد: مقصود از این تحول، نفی یا انکار فقه فردی و عبادی نیست، بلکه مسئله اساسی آن است که اگر فقاهت در همان سطح متوقف بماند، توان اداره جامعه و پاسخگویی به مسائل پیچیده و مستحدثه حیات معاصر را از دست خواهد داد.
حاکمیت سیاسی ذیل فقه اجتماعی معنا مییابد
استاد حوزه علمیه قم با تبیین مبانی انسانشناختی و اجتماعی این نگاه افزود: در اندیشه امام خمینی(ره)، «جامعه» امری اصیل و دارای هویت مستقل است و از این رو، حقوق و تکالیفی فراتر از جمعِ محضِ افراد پیدا میکند. در همین چارچوب، شکلگیری ساختارهای اجتماعی و به ویژه ساختار حاکمیت سیاسی، در دل نگاه اجتماعی و امتمحور امام معنا مییابد. فقه سیاسی امام را باید ذیل یک «فقه اجتماعی» گستردهتر فهم و تفسیر کرد.
این کارشناس حوزوی در ادامه به رویکرد تاریخی امام خمینی(ره) نسبت به فقاهت شیعه در عصر معاصر اشاره کرد و گفت: امام راحل در بازخوانی تاریخ حوزههای علمیه به این نتیجه رسیدند که برخلاف برخی روایتهای رایج در یک و نیم قرن اخیر، فقاهت شیعه در مقاطع مهمی از تاریخ خود، تجربههای جدی و موفقی در جامعهسازی و اداره امور اجتماعی داشته است.
وی در تشریح این مقاطع تاریخی افزود: در دوره زعامت بزرگانی همچون شیخ مفید، سید مرتضی، سید رضی و شیخ طوسی، زمینههایی برای حضور فعالتر فقه شیعه در عرصه اجتماعی و تعامل با واقعیتهای عینی پدید آمد. همچنین در دورههایی نظیر «مکتب حله» و سپس «مکتب اصفهان» در عصر صفوی، نمونههای عینی و قابل توجهی از پیوند فقاهت با نیازهای اداره جامعه و سیاستگذاری مشاهده میشود.
امام خمینی(ره) تحولی بنیادین در فقه سیاسی شیعه پدید آوردند
حجتالاسلام والمسلمین اسدپور در ادامه خاطرنشان کرد: این شواهد و قرائن تاریخی نشان میدهد که نگاه اجتماعی و سیاسی در فقاهت شیعه نه یک استثنا و نه صرفاً محصول عصر جدید است، بلکه ریشه در تجربهای عمیق و تاریخی از حوزههای علمیه داشته و امام خمینی(ره) با احیای این سنت فراموششده، تحولی بنیادین در فقه سیاسی شیعه پدید آوردند.
حجتالاسلام والمسلمین اسدپور با اشاره به رویکرد احیایی امام خمینی(ره) در فقه شیعه اظهار داشت: یکی از کلیدواژههای محوری در اندیشه بنیانگذار انقلاب اسلامی، «احیای فقه شیعه» است.
وی افزود: امام خمینی(ره) بهدنبال افزودن منبع جدید به منابع دین یا خروج از چارچوبهای منضبط اجتهاد نبود، بلکه بر بازخوانی و احیای ظرفیتهایی تأکید میکرد که در عمل کمفروغ یا مهجور ماندهاند.
حجتالاسلام والمسلمین اسدپور در تشریح این رویکرد تصریح کرد: از نگاه امام راحل، قرآن باید بهعنوان «منبع حاکم» در فرآیند استنباط جدی گرفته شود. محدود کردن قرآن به آیاتالاحکام و تلقی بخش بزرگی از آیات بهعنوان متونی صرفاً تزیینی یا غیرمرتبط با استنباط، با رویکرد امام سازگار نیست.
وی افزود: زمانی که هدف، جامعهپردازی و امتسازی باشد، بسیاری از آیاتی که در ظاهر جنبه خبری دارند، در واقع حامل دلالتهای راهبردی و اجتماعیاند و میتوانند در دستگاه اجتهادی نقشآفرین باشند.
جایگاه سنت در اندیشه امام خمینی(ره)
این کارشناس حوزوی با اشاره به جایگاه سنت در اندیشه امام خمینی(ره) خاطرنشان کرد: امام در احیای سنت نیز صرفاً به سنت قولی بسنده نمیکند، بلکه به «سیره عملی معصومان(ع)» بهعنوان یک منبع مهم برای استنباط توجه ویژه دارد.
حجتالاسلام والمسلمین اسدپور با استناد به سیره عاشورا یادآور شد: امام خمینی(ره) در بحث تقیه تأکید میکند «هرگاه ارکان اسلام در معرض تهدید باشد، تقیه حرام است؛» این نمونهای از نقشآفرینی جدی سیره در اجتهاد اجتماعی به شمار میرود.
این استاد حوزه علمیه سومین ضلع احیای منابع در اندیشه امام خمینی را «احیای عقل و بنای عقلا» دانست و توضیح داد: این عنصر در فقه و اصول پیشتر نیز مطرح بوده، اما هنوز ظرفیت تدوین یک نظریه منسجم و شستهرفته در تبیین ابعاد و حدود حجیت و کارکرد آن در استنباط فقهی، نیازمند پژوهشهای تکمیلی است.
تأکید امام خمینی(ره) بر حفظ چارچوب فقه جواهری
حجتالاسلام والمسلمین اسدپور، با اشاره به تأکید امام خمینی(ره) بر حفظ چارچوب فقه جواهری در سالهای پایانی حیات ایشان، اظهار داشت: امام راحل با وجود توصیه جدی به تحولخواهی و پاسخگویی فقه به مسائل عینی جامعه، نسبت به برداشتهای نادرست از مقوله تحول و نوگرایی نیز حساسیت ویژهای داشتند و از همینرو بر حفظ اجتهاد متقن و سنتی تأکید میکردند.
این پژوهشگر حوزوی با بیان اینکه توصیههای امام درباره توجه به دانشهای جدید و بهرهگیری از دستاوردهای علوم انسانی و اجتماعی، دستکم در حوزه «موضوعشناسی» و فهم واقعیتهای انضمامی نقشآفرین است، خاطرنشان کرد: این رویکرد میتواند در کارآمدسازی اجرای حکم الهی تأثیر بسزایی داشته باشد.
حجتالاسلام والمسلمین اسدپور «عنصر مصلحت» و «نقش زمان و مکان» را از مؤلفههای مهم در اندیشه فقهی امام راحل برشمرد و تصریح کرد: امام خمینی(ره) از ابتدا به مصلحت اسلام و مسلمین و نیز اقتضائات واقعی جامعه توجه داشتند. همچنین زمان و مکان، صرفاً در مرحله اجرای حکم مطرح نیست، بلکه میتواند در فرآیند فعلیتیافتن احکام و نسبت حکم با واقعیت اجتماعی نقشی تعیینکننده پیدا کند.
نگاه عمیق بنیانگذار انقلاب اسلامی به پویایی فقه
حجتالاسلام والمسلمین اسدپور با اشاره به نگاه عمیق بنیانگذار انقلاب اسلامی به پویایی فقه، اظهار داشت که امام خمینی(ره) از ابتدا به مصلحت اسلام و مسلمین و نیز اقتضائات واقعی جامعه توجه ویژه داشتهاند.
وی تأکید کرد که از منظر امام(ره)، زمان و مکان صرفاً در مرحله اجرای حکم مطرح نیست، بلکه میتواند در فرآیند «فعلیتیافتن احکام» و نسبت حکم با واقعیت اجتماعی، نقشی تعیینکننده ایفا کند.
این پژوهشگر دینی با استناد به بیانات امام خمینی(ره) افزود: ایشان بارها بر ضرورت شناخت دقیق مناسبات حاکم بر جامعه و جهان معاصر تأکید کرده و تصریح میکنند که فقیهی قصد ورود در حوزه اجتماع و سیاست دارد، باید از روابط اقتصادی، فرهنگی و سیاسی زمانه خود شناخت عمیقی داشته باشد، چراکه بدون این شناخت، فقه به قرائتی منجمد و ناکارآمد تبدیل خواهد شد.
حجتالاسلام والمسلمین اسدپور در ادامه با اشاره به ظرفیتهای بزرگ اندیشه امام خمینی(ره) برای پویایی فقه و توان تمدنی انقلاب اسلامی، خاطرنشان کرد: هنوز «خوانش جامع، دقیق و متقن» از منظومه فقهی و اجتهادی امام(ره) به اندازه لازم سامان نیافته است. از این رو، ضروری است پژوهشگران حوزه و دانشگاه این میراث فکری را با دقت علمی بیشتری بازخوانی و تکمیل کنند.
رهبر شهید میفرمودند: «امام خمینی روح جمهوری اسلامی است»
وی در پایان به بیانات رهبر شهید انقلاب اسلامی درباره جایگاه رفیع امام خمینی(ره) اشاره کرد و یادآور شد: تعبیر دقیق و راهگشای «امام خمینی روح جمهوری اسلامی است» که در سالهای اخیر از سوی رهبر شهید انقلاب مطرح شد، نشاندهنده ضرورت پاسداشت و صیانت از مکتب امام(ره) و جلوگیری از هرگونه تحریف یا تقلیل اندیشههای ایشان است.
انتهای پیام/
نظر شما